Thực hành di sản văn hóa phi vật thể và các nguyên tắc bảo tồn

Trả lời

Chào chị L.T.M, Tuvannhanh.com hiểu được những trăn trở của chị về việc bảo tồn và phát huy giá trị nghề gốm truyền thống tại làng Bát Tràng. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể để bảo vệ tính nguyên bản của các di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời đưa ra các nguyên tắc cho việc sử dụng và khai thác di sản, bao gồm cả hoạt động kinh doanh.

Khái niệm và phạm vi bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

Nghề gốm truyền thống của làng Bát Tràng, với các kỹ thuật, bí quyết và quy trình sản xuất đặc trưng, chính là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể. Theo quy định, "Thực hành di sản văn hóa phi vật thể" là hoạt động thể hiện các biểu đạt văn hóa của cộng đồng, nhóm, cá nhân chủ thể nhằm duy trì sức sống, bảo đảm tính liên tục, nội dung, quy trình thực hành, các yếu tố cấu thành, nguyên tắc, bản chất tự nhiên và giá trị của loại hình di sản văn hóa phi vật thể. Nghị định số 39/2024/NĐ-CP quy định rõ các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị đối với các loại hình di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam, đặc biệt là những di sản đã được đưa vào danh sách của UNESCO hoặc Danh mục quốc gia ^[1].

Các nguyên tắc cốt lõi trong thực hành di sản

Để bảo vệ tính nguyên bản của nghề gốm truyền thống, pháp luật đã đặt ra các nguyên tắc nghiêm ngặt trong việc thực hành di sản văn hóa phi vật thể. Cụ thể, cộng đồng chủ thể (như các nghệ nhân và người dân làng gốm Bát Tràng) phải đảm bảo duy trì tính liên tục trong thực hành di sản đúng với giá trị, bản chất và chức năng của di sản, nhằm giảm nguy cơ mai một, thất truyền. Điều này bao gồm việc gìn giữ giá trị của di sản với các hình thức thể hiện, hiểu biết, kỹ năng, kỹ thuật và không gian thực hành liên quan, đồng thời không đưa những yếu tố không phù hợp vào di sản. Đặc biệt, pháp luật nghiêm cấm việc phổ biến và thực hành sai lệch nội dung di sản, cũng như lợi dụng thực hành di sản để trục lợi ^[2]. Điều này có nghĩa là việc truyền dạy và thực hành nghề gốm phải tuân thủ các phương pháp, kỹ thuật truyền thống đã được công nhận, tránh làm sai lệch để chạy theo thị hiếu thị trường một cách tùy tiện.

Nguyên tắc sử dụng và khai thác di sản văn hóa phi vật thể

Đối với hoạt động kinh doanh, quảng bá sản phẩm gốm truyền thống, pháp luật cũng có những quy định rõ ràng. Việc sử dụng và khai thác di sản văn hóa phi vật thể phải tuân thủ Công ước 2003 của UNESCO và các nguyên tắc quan trọng. Cụ thể, không được lợi dụng việc tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá, truyền dạy di sản, cộng đồng chủ thể di sản và danh hiệu của di sản để trục lợi hoặc thực hiện các hành vi, hoạt động trái pháp luật. Đồng thời, không được xâm phạm, xúc phạm, xuyên tạc nội dung, ý nghĩa và giá trị của di sản văn hóa phi vật thể, cũng như không can thiệp làm thay đổi, sai lệch tập quán, tín ngưỡng, tính thiêng, những điều kiêng kỵ liên quan đến di sản ^[3]. Điều này có nghĩa là chị và làng gốm hoàn toàn có thể kinh doanh các sản phẩm gốm, nhưng phải đảm bảo rằng việc kinh doanh đó không làm biến đổi hoặc gây tổn hại đến giá trị cốt lõi, sự thiêng liêng và tính nguyên bản của nghề gốm truyền thống. Mọi hoạt động quảng bá, giới thiệu phải trung thực và tôn trọng di sản.

Trách nhiệm chung và quyền sở hữu

Di sản văn hóa Việt Nam, trong đó có nghề gốm Bát Tràng, là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý di sản văn hóa thuộc sở hữu toàn dân, đồng thời công nhận và bảo vệ di sản văn hóa thuộc hình thức sở hữu riêng, sở hữu chung theo quy định của Hiến pháp, Luật Di sản văn hóa và các quy định pháp luật khác có liên quan ^[4]. Do đó, việc bảo vệ và phát huy giá trị nghề gốm không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng làng nghề mà còn có sự hỗ trợ và quản lý của Nhà nước.