Quy định về thực hành di sản văn hóa phi vật thể

Trả lời

Chào chị H.T.M, Tuvannhanh.com hiểu được những băn khoăn của chị về việc bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của cộng đồng mình. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật sẽ giúp chị và cộng đồng có cơ sở vững chắc để bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) của mình.

"Thực hành di sản văn hóa phi vật thể" là gì?

Theo quy định pháp luật hiện hành, thực hành di sản văn hóa phi vật thể được định nghĩa là hoạt động thể hiện các biểu đạt văn hóa của cộng đồng, nhóm, cá nhân chủ thể nhằm duy trì sức sống, bảo đảm tính liên tục, nội dung, quy trình thực hành, các yếu tố cấu thành, nguyên tắc, bản chất tự nhiên và giá trị của loại hình di sản văn hóa phi vật thể. Nghị định số 39/2024/NĐ-CP quy định các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị các loại hình di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam, bao gồm cả nghề dệt thổ cẩm của cộng đồng chị, nếu đã được đưa vào Danh sách của UNESCO hoặc Danh mục quốc gia ^[1].

Nguyên tắc cộng đồng cần tuân thủ khi thực hành di sản

Để đảm bảo nghề dệt thổ cẩm của cộng đồng chị được bảo vệ và phát triển đúng hướng, pháp luật quy định các nguyên tắc cụ thể trong việc thực hành DSVHPVT. Theo Điều 4 Nghị định 39/2024/NĐ-CP, cộng đồng chủ thể như cộng đồng của chị phải: * Đảm bảo duy trì tính liên tục trong thực hành di sản đúng với giá trị, bản chất và chức năng của di sản, nhằm giảm nguy cơ mai một, thất truyền. * Gìn giữ giá trị của di sản với các hình thức thể hiện, hiểu biết, kỹ năng, kỹ thuật và không gian thực hành liên quan, không đưa những yếu tố không phù hợp vào di sản. * Đảm bảo bao quát quy trình thực hành, nội dung, hoạt động, các yếu tố cấu thành của di sản với sự tham gia của cộng đồng chủ thể vào thực hành di sản. * Không phổ biến và thực hành sai lệch nội dung di sản, và không lợi dụng thực hành di sản để trục lợi hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật ^[2].

Điều này có nghĩa là, khi thực hành nghề dệt thổ cẩm, cộng đồng chị cần giữ gìn các kỹ thuật, hoa văn, ý nghĩa truyền thống, không nên vì mục đích thương mại mà làm thay đổi bản chất của nghề dệt.

Quy định khi có bên ngoài nghiên cứu hoặc khai thác di sản

Về việc các đoàn nghiên cứu hoặc tổ chức muốn thương mại hóa sản phẩm, pháp luật cũng có các quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể. * Đối với việc sử dụng và khai thác di sản ngoài hoạt động thực hành: Việc này phải đảm bảo tuân thủ Công ước 2003 của UNESCO và các nguyên tắc như không lợi dụng việc tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá để trục lợi hoặc thực hiện các hành vi, hoạt động trái pháp luật. Đồng thời, không được xâm phạm, xúc phạm, xuyên tạc nội dung, ý nghĩa và giá trị của di sản văn hóa phi vật thể, và không can thiệp làm thay đổi, sai lệch tập quán, tín ngưỡng, tính thiêng, những điều kiêng kỵ ^[3]. Điều này là cơ sở để chị và cộng đồng có thể từ chối hoặc yêu cầu các đối tác tuân thủ nguyên tắc khi muốn hợp tác thương mại. * Đối với hoạt động nghiên cứu di sản: Các tổ chức, cá nhân thực hiện nghiên cứu về DSVHPVT phải được sự đồng thuận của chủ thể di sản (tức là cộng đồng của chị) và phải tuân thủ các nguyên tắc trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể đã nêu ở trên. Các sản phẩm nghiên cứu phải được nghiệm thu, số hóa và gửi kết quả tới cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh, đồng thời phải thông báo công khai với chủ thể di sản văn hóa phi vật thể ^[4]. Điều này đảm bảo rằng mọi hoạt động nghiên cứu đều minh bạch và có sự tham gia, giám sát của cộng đồng.

Như vậy, chị H.T.M và cộng đồng hoàn toàn có quyền và cơ sở pháp lý để yêu cầu các tổ chức, cá nhân bên ngoài tôn trọng và tuân thủ các nguyên tắc khi tiếp cận, nghiên cứu hoặc khai thác nghề dệt thổ cẩm của mình, đảm bảo di sản được bảo tồn đúng giá trị và bản chất.