Không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể và trách nhiệm bảo vệ

Trả lời

Chị Hoa thân mến, lo lắng của chị về việc bảo tồn giá trị gốc của nghề làm đèn lồng truyền thống là hoàn toàn chính đáng. Pháp luật hiện hành, đặc biệt là Nghị định số 39/2024/NĐ-CP, đã có những quy định cụ thể để bảo vệ không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng, bao gồm cả nghề thủ công truyền thống như làm đèn lồng của chị.

Không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể là gì?

Theo định nghĩa, không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể là nơi mà di sản văn hóa phi vật thể được chính cộng đồng chủ thể sáng tạo, thể hiện, duy trì và lưu truyền với đầy đủ ý nghĩa, bản chất và giá trị của nó. Đối với nghề làm đèn lồng truyền thống ở Hội An, khu phố cổ nơi các nghệ nhân như chị sinh sống, thực hành và truyền dạy nghề chính là một phần quan trọng của không gian thực hành này. Nghị định số 39/2024/NĐ-CP quy định các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, áp dụng cho các di sản trong danh sách của UNESCO và danh mục quốc gia^[1], và đối tượng áp dụng bao gồm cả các cộng đồng, cá nhân có liên quan đến hoạt động này^[2].

Nguyên tắc bảo vệ giá trị gốc của di sản

Pháp luật đặc biệt nhấn mạnh các nguyên tắc để đảm bảo di sản không bị biến tướng, sai lệch. Cụ thể, Điều 4 của Nghị định 39/2024/NĐ-CP quy định rõ các nguyên tắc trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm:

* Cộng đồng chủ thể phải đảm bảo duy trì tính liên tục trong thực hành di sản đúng với giá trị, bản chất và chức năng của di sản, nhằm giảm nguy cơ mai một, thất truyền. * Phải bảo đảm gìn giữ giá trị của di sản với các hình thức thể hiện, hiểu biết, kỹ năng, kỹ thuật và không gian thực hành liên quan; không đưa những yếu tố không phù hợp vào di sản. * Không phổ biến và thực hành sai lệch nội dung di sản^[3].

Những hành vi mà chị Hoa mô tả – việc người ngoài tự ý biến tấu kỹ thuật và ý nghĩa truyền thống của đèn lồng – rõ ràng đã vi phạm các nguyên tắc này. Việc này không chỉ làm sai lệch bản chất di sản mà còn có thể gây nhầm lẫn cho công chúng và làm mất đi giá trị đích thực của nghề.

Ngăn chặn hành vi lợi dụng, sai lệch di sản

Nghị định cũng quy định các nguyên tắc trong việc sử dụng và khai thác di sản văn hóa phi vật thể ngoài hoạt động thực hành, nhằm ngăn chặn các hành vi tiêu cực. Điều 5 nêu rõ:

* Không lợi dụng việc tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá, truyền dạy di sản để trục lợi hoặc thực hiện các hành vi, hoạt động trái pháp luật. * Không xâm phạm, xúc phạm, xuyên tạc nội dung, ý nghĩa và giá trị của di sản văn hóa phi vật thể. * Không can thiệp làm thay đổi, sai lệch tập quán, tín ngưỡng, tính thiêng, những điều kiêng kỵ^[4].

Như vậy, việc những người bên ngoài tự ý tổ chức các buổi biểu diễn, dạy làm đèn lồng với nội dung biến tấu, không đúng truyền thống, có thể được xem là hành vi làm thay đổi, sai lệch nội dung, ý nghĩa và giá trị của di sản. Chị Hoa và cộng đồng nghệ nhân hoàn toàn có cơ sở để yêu cầu các cơ quan chức năng can thiệp, bảo vệ không gian thực hành và giá trị đích thực của nghề làm đèn lồng truyền thống tại Hội An.